મોબાઇલના નાના પડદાઍ આખી દુનિયાને હાથમાં લાવી દીધી છે. ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, વોટ્સઍપ સહિતના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મે વાતચીતને સરળ બનાવી છે. અજાણ્યા લોકો સાથે મિત્રતા કરવી, વિચારો વહેંચવા અને ઍકબીજાના ફોટા જોવાનું આજે સામાન્ય બની ગયું છે. પરંતુ આ જ સોશિયલ મીડિયા હવે કેટલાક યુવાનો માટે મનોરંજનનું સાધન નહીં, પરંતુ જીવનભરની મુશ્કેલીનું કારણ બની રહ્નાં હોવાની ચિંતાજનક સ્થિતિ સામે આવી રહી છે.
કપરાડા અને નાનાપોંઢા તાલુકાના અનેક ગામડાઓમાં યુવાનો અને યુવતીઓ સોશિયલ મીડિયા પરની ઓળખને વાસ્તવિક સંબંધ માનીને જીવનના મોટા નિર્ણયો લેતા હોવાની ચર્ચા છે. માત્ર થોડા દિવસોની ચેટ, મીઠી વાતો અને સોશિયલ મીડિયા પર મૂકેલા ફોટાથી પ્રભાવિત થઈને લગ્ન, ઘર છોડવું કે સાથે રહેવા જેવા નિર્ણયો લેવાઈ રહ્ના છે. જ્યારે વાસ્તવિક જીવન સામે આવે છે ત્યારે ઘણી વખત સંબંધની ચમક ઉતરી જાય છે અને પસ્તાવા સિવાય કંઈ હાથમાં રહેતું નથી. ચેટથી શરૂ થયેલો સંબંધ જીવનની મુશ્કેલી બની ગયો ઍક ઘટનામાં સામાન્ય પરિવારની યુવતીની સોશિયલ મીડિયા મારફતે ઍક યુવાન સાથે ઓળખાણ થઈ. શરૂઆતમાં બંને વચ્ચે સામાન્ય વાતચીત થતી હતી. ધીમે ધીમે વાતચીત વધતી ગઈ અને યુવતી યુવાનથી ભાવનાત્મક રીતે જોડાતી ગઈ. યુવાન પોતાની કેટલીક તસવીરો અને વાતો યુવતી સાથે શેર કરતો હતો. પરંતુ તેની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ અંગે સંપૂર્ણ હકીકત યુવતી સામે આવી નહોતી. સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી છબીથી પ્રભાવિત યુવતીઍ આ સંબંધને જિંદગીનો આધાર માની લીધો. પરિવારની ચિંતા અને સમજાવટ કરતાં સોશિયલ મીડિયા પર મળેલા વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ વધુ મોટો બની ગયો. અંતે યુવતી ઘર અને માતા-પિતાથી દૂર થઈને યુવાન સાથે જીવન જીવવા તૈયાર થઈ ગઈ. પરંતુ થોડા સમય બાદ જ્યારે વાસ્તવિક જીવનની મુશ્કેલીઓ સામે આવી ત્યારે તેને સમજાયું કે સોશિયલ મીડિયા પર જે દુનિયા સુંદર લાગતી હતી, તે વાસ્તવિક જીવનમાં ઍટલી સરળ નહોતી. આજે આવી પરિસ્થિતિમાં મુકાયેલી યુવતી પોતાની પીડા ખુલ્લેઆમ કોઈને કહી પણ શકતી નથી. ઍક તરફ પરિવાર છોડવાનો પસ્તાવો અને બીજી તરફ સંબંધની વાસ્તવિકતા—બંને વચ્ચે તેનું જીવન મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જાય છે.
બીજી ઘટના પણ ચેતવણીરૂપ બીજા ઍક ગામમાં સોશિયલ મીડિયા મારફતે ઍક યુવતી ઍક યુવાનના સંપર્કમાં આવી. ચેટિંગ અને વાતચીતના કારણે બંને વચ્ચે નજીકના સંબંધો બન્યા. યુવતી યુવાનથી ઍટલી પ્રભાવિત થઈ કે તેની સાથે લગ્ન કરવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ. ત્યારબાદ યુવતી યુવાનના ઘરે આવતી-જતી રહી અને બંનેઍ સાથે રહેવાના નિર્ણય તરફ પગલાં ભર્યાં. પરંતુ જ્યારે સંબંધને વાસ્તવિક જીવનની જવાબદારીઓનો સામનો કરવો પડ્યો ત્યારે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. આજે સ્થિતિ ઍવી બની કે યુવતીને અન્યના ઘરમાં આશરો લેવો પડે તેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ. જે સંબંધ સોશિયલ મીડિયાની દુનિયામાં સુખદ લાગતો હતો, તે વાસ્તવિક જીવનમાં મુશ્કેલીનું કારણ બની ગયો. આ બંને ઘટનાઓ માત્ર ઉદાહરણ છે. આવી અનેક ઘટનાઓ ગામડાઓમાં બને છે, પરંતુ પરિવારની પ્રતિષ્ઠા, સમાજનો ભય અને વ્યક્તિગત સંકોચને કારણે તે જાહેરમાં આવતી નથી.
ફોટો અને બે કલાકની ચેટ કોઈની ઓળખ નથી સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઍ છે કે શું સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ વ્યક્તિના ફોટા જોઈને તેની સંપૂર્ણ ઓળખ થઈ શકે?
જવાબ સ્પષ્ટ છે—ના. સોશિયલ મીડિયા પર વ્યક્તિ પોતાની પસંદગીનું જીવન બતાવે છે. ફોટો સુંદર હોઈ શકે, વાતચીત મીઠી હોઈ શકે, પ્રોફાઇલ આકર્ષક હોઈ શકે; પરંતુ વ્યક્તિનો વાસ્તવિક સ્વભાવ, પરિવાર, જવાબદારી, આર્થિક સ્થિતિ, વ્યવહાર અને જીવન જીવવાની રીત સોશિયલ મીડિયાના થોડા ફોટાથી જાણી શકાતી નથી. યુવાનો માટે આ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે ‘ઓનલાઇન ઓળખાણ’ અને ‘વાસ્તવિક ઓળખાણ’ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. પ્રેમમાં સમજદારી ગુમાવવી નહીં પ્રેમ જીવનની સુંદર લાગણી છે. પરંતુ પ્રેમમાં પડ્યા પછી સમજદારી ગુમાવવી યોગ્ય નથી. કોઈ વ્યક્તિ સાથે ભાવનાત્મક સંબંધ બને ત્યારે પણ જીવનનો મોટો નિર્ણય ઉતાવળમાં ન લેવો જોઈઍ. લગ્ન માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો સંબંધ નથી. તે બે પરિવાર, બે જીવનશૈલી અને અનેક જવાબદારીઓ સાથે જોડાયેલો નિર્ણય છે. તેથી લગ્ન પહેલાં વ્યક્તિને અને તેના પરિવારને સારી રીતે ઓળખવું, તેની હકીકત જાણવી, પરિવારજનો સાથે ચર્ચા કરવી અને જરૂરી હોય તો વિશ્વાસુ વડીલોની સલાહ લેવી અત્યંત જરૂરી છે. પરિવારથી દૂર નહીં, પરિવાર સાથે વાત કરો આજના યુવાનો માટે સૌથી મહત્વનો સંદેશ ઍ છે કે જીવનમાં કોઈ વ્યક્તિ ગમે કે કોઈ સંબંધ અંગે મૂંઝવણ હોય તો માતા-પિતા અથવા વિશ્વાસુ વડીલ સાથે વાત કરવી જોઈઍ. ‘ઘરે કહેશે તો વિરોધ કરશે’ ઍવા ડરથી પરિવારથી વાત છુપાવવી અને અજાણી વ્યક્તિ પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ કરવો ઘણી વખત વધુ મોટું જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
વાલીઓઍ પણ બાળકોની વાત સાંભળવાની તૈયારી રાખવી પડશે. માત્ર મોબાઇલ છીનવી લેવો કે સોશિયલ મીડિયા બંધ કરાવવું ઍ ઉકેલ નથી. બાળકોને સમજણ આપવી, વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરવું અને તેમને સાચા-ખોટા સંબંધ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવવો જરૂરી છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં વિશેષ જાગૃતિ જરૂરી કપરાડા અને નાનાપોંઢા તાલુકાના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં મોબાઇલ અને ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ ઝડપથી વધ્યો છે. યુવાનો શિક્ષણ, નોકરી, મનોરંજન અને મિત્રતા માટે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપયોગ સકારાત્મક પણ બની શકે છે, પરંતુ અજાણ્યા વ્યક્તિ સાથે સંબંધ બાંધતી વખતે વિશેષ સાવચેતી જરૂરી છે. શાળાઓ, શિક્ષકો, વાલીમંડળો, ગ્રામ પંચાયતો અને સામાજિક સંસ્થાઓઍ સમયાંતરે યુવાનો માટે સોશિયલ મીડિયા જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા જોઈઍ. યુવાનોને સમજાવવું જોઈઍ કે કોઈ વ્યક્તિ જો પોતાની ઓળખ છુપાવે, સતત અંગત માહિતી માગે, પરિવારથી દૂર રહેવા પ્રેરિત કરે, ઝડપથી લગ્ન કે સાથે રહેવા માટે દબાણ કરે અથવા ભાવનાત્મક રીતે નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરે તો સાવચેત થવું જરૂરી છે. સોશિયલ મીડિયા દુશ્મન નથી, અંધવિશ્વાસ જોખમી છે
સોશિયલ મીડિયાને સંપૂર્ણપણે ખરાબ ગણવું પણ યોગ્ય નથી. તેનો ઉપયોગ શિક્ષણ, રોજગાર, સમાચાર, જ્ઞાન, સર્જનાત્મકતા અને સારા સંબંધો માટે થઈ શકે છે.
પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પર મળેલી દરેક વ્યક્તિને સાચી અને વિશ્વાસપાત્ર માની લેવી ગંભીર ભૂલ છે. સોશિયલ મીડિયા સમસ્યા નથી; સોશિયલ મીડિયા પર અંધવિશ્વાસ સમસ્યા છે. આજના યુવાન-યુવતીઓઍ આ ઍક વાત યાદ રાખવી જોઈઍ.
હવે જાગવાનો સમય આજે જે સંબંધ મોબાઇલની સ્ક્રીન પર ખૂબ સુંદર લાગે છે, તે આવતીકાલે વાસ્તવિક જીવનમાં કેવો હશે તેની કોઈ ખાતરી નથી. તેથી જીવનના નિર્ણયો ‘લાઈક’, ‘કમેન્ટ’, ‘ચેટ’ કે ‘ફોટો’ના આધારે ન લેવા જોઈઍ. ઍક ક્ષણનું આકર્ષણ આખી જિંદગીનો નિર્ણય બની જાય તે પહેલાં થોભવું જરૂરી છે. વ્યક્તિને ઓળખો, હકીકત જાણો, પરિવાર સાથે વાત કરો અને પછી જ નિર્ણય લો. કપરાડા–નાનાપોંઢા પંથકની યુવા પેઢી માટે આજે સૌથી મોટી જરૂર ડિજિટલ જાગૃતિ સાથે જીવનની સમજદારીની છે. કારણ કે— ફોટો જોઈને પ્રેમ થઈ શકે, ચેટથી લાગણી ઊભી થઈ શકે, પરંતુ જીવનભરનો સંબંધ માત્ર હકીકત અને વિશ્વાસથી જ ટકી શકે. આથી આજની યુવા પેઢી માટે ઍક જ સચોટ સંદેશ સોશિયલ મીડિયાથી સંબંધ બનાવો ત્યારે સાવચેતી રાખો, પરંતુ જીવનનો નિર્ણય માત્ર સોશિયલ મીડિયાના ભરોસે ક્યારેય ન લો.