ડાળ છે પણ ડાળ પર ટહુકો નથી ઍ વાતનો અફસોસ છે;

ઝાડ મારું સીમનો હિસ્સો નથી ઍ વાતનો અફસોસ છે.

સંત તો પ્યાલો ભરી ચાલ્યા ગયા પાછા અગમના દેશમાં;

ઘૂંટ મેં ઍકાદ પણ પીધો નથી ઍ વાતનો અફસોસ છે.

આવનારા સેંકડો અટવાઈને પાછા વળી બોલી પડ્યા;

માર્ગ તારા ગામનો સીધો નથી ઍ વાતનો અફસોસ છે.

સૂર્ય તો ઊગી ગયો છે ક્યારનો આકાશમાં જો તો ખરી;

આપણી આ ભોંય પર તડકો નથી ઍ વાતનો અફસોસ છે.

ફોજ લૈ આવી ચડે છે દુશ્મનો ઘમરોળવા ક્યારેય પણ;

ઍક પણ જો ભીતરે કિલ્લો નથી ઍ વાતનો અફસોસ છે.

જૂઠના ઘોંઘાટ વચ્ચે ઍકલો હું સત્ય બોલ્યો છું છતાં;

ક્યાંય મારા શબ્દનો પડઘો નથી ઍ વાતનો અફસોસ છે.

- શ્યામ ઠાકોર

આ ગઝલના કવિ શ્યામ ઠાકોર જીવનના સૂક્ષ્મ અને ગહન અનુભવોને ‘અફસોસ’ જેવી સહજ લાગણી દ્વારા વ્યક્ત કરે છે. દરેક શેરમાં ઍક આંતરિક પીડા છે—અપૂર્ણતા, અધૂરાપણું અને સંજોગોની વિપરીતતા સામે ઉભેલા મનુષ્યની હૃદયસ્થિતિ. ગઝલનો રદીફ ‘ઍ વાતનો અફસોસ છે’ સતત સંભળાતો રહે છે અને જીવનમાં રહેલા ખાલીપાને વધુ ઉઘાડે છે. આ રચનામાં પ્રતીકો, રૂપકો અને જીવનદર્શનનું સુંદર સંમિશ્રણ જોવા મળે છે.

પ્રથમ શેરમાં કવિ કહે છે ‘ડાળ છે પણ ડાળ પર ટહુકો નથી’

અહીં ‘ડાળ’ જીવનનું પ્રતિક છે અને ‘ટહુકો’ આનંદ, ઉમંગ અને ચેતનાનું પ્રતિક છે. જીવનનું માળખું છે, સાધનો છે, 

પરંતુ જીવનમાં સંગીત નથી—ઍ અફસોસ છે. બીજી પંક્તિમાં ‘ઝાડ મારું સીમનો હિસ્સો નથી’ ઍ વાતથી કવિ કહેવા માંગે છે કે જીવનમાં જે કંઈ છે, તે પણ પોતાનું નથી. ધરતી પર ઉભું ઝાડ પણ પોતાની મિલ્કત નથી—અર્થાત્ અસ્તિત્વ છે, પણ માલિકીનો ભાવ નથી. આ વિયોગ અને વિસંગતતાનો અફસોસ છે.

બીજા શેરમાં ‘સંત’ અને ‘પ્યાલો’નું પ્રતિક આધ્યાત્મિક છે. સંતો જ્ઞાનનો પ્યાલો ભરી આગળ વધી ગયા, પરંતુ કવિ ઍમાંથી ઍક ઘૂંટ પણ પી શક્યો નથી. અહીં જ્ઞાન, સત્ય અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિની વાત છે. અવસર મળ્યો હતો, પરંતુ તેનો લાભ ન લઈ શકવાનો અફસોસ છે. આ શેર માનવીની ઉદાસીનતા અને વિલંબિત જાગૃતિને સ્પર્શે છે. ત્રીજા શેરમાં માર્ગ અને ગામનું પ્રતિક જીવનના લક્ષ્ય અને ગંતવ્યનું છે. અનેક લોકો માર્ગમાં અટવાઈ પાછા વળી ગયા, કારણ કે રસ્તો સીધો નથી. જીવનની સફર સરળ નથી—વળાંકો, અવરોધો અને સંશયો છે. કવિનો અફસોસ ઍ છે કે ગંતવ્ય સુધી પહોંચવા માટેનો રસ્તો સરળ અને સ્પષ્ટ નથી. આ માનવીય સંઘર્ષ અને અનિડ્ઢિતતાની વ્યથા છે.

 ચોથા શેરમાં સૂર્ય ઊગી ગયો છે, પરંતુ પોતાની ભોંય પર તડકો નથી. આ પ્રતીક અત્યંત અર્થસભર છે. વિશ્વમાં જ્ઞાન, પ્રકાશ અને પ્રગતિ છે, પરંતુ પોતાના જીવનમાં તે પ્રકાશ પહોંચ્યો નથી. સૂર્ય જ્ઞાન અને સકારાત્મક શક્તિનું પ્રતિક છે, જ્યારે ભોંય પોતાની વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિ છે. સમાજમાં વિકાસ હોય છતાં વ્યક્તિના જીવનમાં અંધકાર રહે—ઍ અફસોસ છે. પાંચમા શેરમાં દુશ્મનોની ફોજ અને કિલ્લોનું પ્રતિક આંતરિક શક્તિ અને સંરક્ષણનું છે. જીવનમાં સંકટો, આક્રમણો અને પડકારો આવી શકે છે. પરંતુ જો અંદર કિલ્લો—અર્થાત્ આત્મવિશ્વાસ, સંકલ્પશક્તિ અને ધૈર્ય—ન હોય, તો માણસ નબળો પડી જાય છે. કવિનો અફસોસ ઍ છે કે અંદરથી મજબૂતીનો અભાવ છે. આ શેર જીવનના સંઘર્ષમાં આંતરિક શક્તિની આવશ્યકતા દર્શાવે છે.

છેલ્લા શેરમાં કવિ કહે છે કે ‘જૂઠના ઘોંઘાટ વચ્ચે ઍકલો હું સત્ય બોલ્યો છું છતાં; ક્યાંય મારા શબ્દનો પડઘો નથી’ આ શેર અત્યંત અસરકારક છે. 

સમાજમાં અસત્યનો ઘોંઘાટ છે—શોર છે, પ્રચાર છે, ભ્રમ છે. તે વચ્ચે ઍકલો સત્ય બોલનાર અવાજ દબાઈ જાય છે. સત્ય બોલવા છતાં પ્રતિસાદ ન મળવો—ઍ અફસોસ છે. આ કવિની ઍકલતા અને સત્યપ્રેમની વ્યથા છે. આ ગઝલમાં દરેક શેર સ્વતંત્ર હોવા છતાં ઍક કેન્દ્રિય ભાવ સાથે જોડાયેલો છે—અપૂર્ણતાનો અફસોસ. જીવનમાં સાધનો છે પણ સંગીત નથી; અવસર છે પણ લાભ નથી; માર્ગ છે પણ સરળતા નથી; પ્રકાશ છે પણ ઉષ્મા નથી; સંઘર્ષ છે પણ સંરક્ષણ નથી; સત્ય છે પણ પ્રતિધ્વનિ નથી. આ તમામ પરિસ્થિતિઓ જીવનની વ્યથા અને માનવીય સંવેદનાને ઊંડાણ આપે છે. કવિની ભાષા સરળ છે, 

પરંતુ અર્થગંભીર છે. પ્રતીકો રોજિંદા જીવનમાંથી લેવામાં આવ્યા છે—ડાળ, ઝાડ, પ્યાલો, માર્ગ, સૂર્ય, કિલ્લો, શબ્દ. આ સરળ પ્રતીકો દ્વારા કવિ જીવનના ગૂઢ તત્વોને સ્પર્શે છે. ગઝલનું લયબદ્ધ બંધારણ અને રદીફની પુનરાવર્તન ભાવને વધુ પ્રબળ બનાવે છે. દરેક શેર અંતે ‘ઍ વાતનો અફસોસ છે’ આવતાં વાંચકના મનમાં ઍક પ્રકારની કરુણ સંગીતતા ઊભી થાય છે. આ ગઝલનો મુખ્ય સંદેશ ઍ છે કે જીવનમાં ખાલીપો અને અપૂર્ણતા માનવીને સતત ચેતન રાખે છે. અફસોસ માત્ર પીડા નથી, પરંતુ આત્મચિંતનનો અવસર છે. જો કવિને અફસોસ છે કે ઘૂંટ પીધો નથી, તો ઍ ભાવિમાં પીવાની પ્રેરણા બની શકે. 

જો અંદર કિલ્લો નથી, તો તેને બાંધવાની જાગૃતિ આવી શકે. ઍટલે આ ગઝલ નિરાશા નહીં, પરંતુ જાગૃતિનો સ્વર પણ ધરાવે છે. અંતમાં કહી શકાય કે શ્યામ ઠાકોરની આ ગઝલ માનવીના અંતરના સંઘર્ષ, અધૂરાપણું અને સત્યપ્રેમની અભિવ્યક્તિ છે. 

અફસોસના સ્વરમાંથી જ આત્મવિચારનો પ્રકાશ ફૂટે છે. જીવનમાં જે નથી તેની ખેદભાવના જ ક્યારેક વિકાસનો આરંભ બની જાય છે. આ ગઝલ વાંચકને પોતાનું જીવન જોયા માટે દર્પણ પૂરું પાડે છે—અને કદાચ પોતાનાં અફસોસોને ઓળખી તેમને શક્તિમાં ફેરવવાની પ્રેરણા આપે છે.