દુઃખના ગાડા લાખો આવે જાણ જરા તું.

સુખની ક્ષણ ઍકે ના લાવે જાણ જરા તું.

અંધારી રાતે દેખાય કશું ના ત્યારે

નાનો દિપક પંથ બતાવે .જાણ જરા તું.

ઍકજ ઝટકામાં તૂટી શ્વાસોની દોરી

રસ્તા વચ્ચે કોણ બચાવે .જાણ જરા તું.

ઍક જગતમાં આડંબરને દંભ છલોછલ

હું ની સાથે હાથ મિલાવે જાણ જરા તું.

કર્મ થકી સૌ મિત્રોનો સથવારો મળ્યો

સંબંધો ઍ સાથ નિભાવે જાણ જરા તું.

 - ભારતી કાંતિલાલ ગડા...... મુંબઈ

ભારતી કાંતિલાલ ગડાની આ ગઝલ જીવનના સત્ય, માનવીય સંબંધો, કર્મ અને અહંકાર જેવા વિષયો પર ઊંડો વિચાર પ્રગટાવે છે. સરળ શબ્દોમાં લખાયેલી આ રચના જીવનને સમજવાનો ઍક સંદેશ આપે છે. દરેક શેરમાં કવિઍ અનુભવનું તત્વ અને જીવનદર્શન મૂક્યું છે. ઙ્કજાણ જરા તુંઙ્ખ જેવી રદીફ ગઝલને ઉપદેશાત્મક ભાવ આપે છે અને વાચકને આત્મચિંતન કરવા પ્રેરે છે.

ગઝલની શરૂઆતમાં કવિ કહે છેં

દુઃખના ગાડા લાખો આવે જાણ જરા તું,

સુખની ક્ષણ ઍકે ના લાવે જાણ જરા તું.

આ શેર જીવનની વાસ્તવિકતા રજૂ કરે છે. મનુષ્યના જીવનમાં દુઃખો વારંવાર આવે છે, જ્યારે સુખ ખૂબ ઓછું અને ક્ષણિક હોય છે. ‘દુઃખના ગાડા’ શબ્દપ્રયોગ ખૂબ અસરકારક છે. ગાડા ઍટલે ભારે વજનવાળા વાહનો, જે રીતે દુઃખો જીવન પર ભાર મૂકે છે તે વાત અહીં પ્રતીકરૂપે વ્યક્ત થઈ છે. કવિ સમજાવે છે કે જીવનમાં સુખ કરતાં સંઘર્ષ વધુ છે, તેથી મનુષ્યઍ સજાગ રહી જીવન જીવવું જોઈઍ.

આગળના શેરમાં કવિ પ્રકાશ અને આશાનું સુંદર પ્રતીક આપે છેં

અંધારી રાતે દેખાય કશું ના ત્યારે,

નાનો દિપક પંથ બતાવે જાણ જરા તું.

અહીં ‘અંધારી રાત’ જીવનના સંકટો અને નિરાશાનું પ્રતીક છે, જ્યારે ‘નાનો દિપક’ આશા, વિશ્વાસ અને માર્ગદર્શનનું પ્રતીક છે. જીવનમાં ક્યારેક ઍવી પરિસ્થિતિ આવે છે કે બધું અંધકારમય લાગે, ત્યારે નાની આશા પણ માણસને સાચો માર્ગ બતાવે છે. કવિનો સંદેશ છે કે ક્યારેય આશા ગુમાવવી નહીં. નાનકડું સકારાત્મક વિચારો પણ જીવનને નવી દિશા આપી શકે છે.

ત્રીજા શેરમાં જીવનની અનિડ્ઢિતતા વ્યક્ત થાય છૅં

ઍકજ ઝટકામાં તૂટી શ્વાસોની દોરી,

રસ્તા વચ્ચે કોણ બચાવે જાણ જરા તું.

આ શેર માનવજીવનની ક્ષણભંગુરતા દર્શાવે છે. જીવનનો કોઈ વિશ્વાસ નથી. ઍક ક્ષણમાં બધું બદલાઈ શકે છે. શ્વાસોની દોરી શબ્દપ્રયોગ જીવનને દોરી સાથે સરખાવે છે, જે કોઈપણ સમયે તૂટી શકે છે. માણસ ભલે કેટલો ગર્વ કરે, પરંતુ અંતિમ સત્ય મૃત્યુ છે. તેથી કવિ માણસને સજાગ રહેવા અને સારા કાર્યો કરવા પ્રેરે છે.

આગળ કવિ સમાજની વાસ્તવિકતા અને માનવના અહંકાર પર કટાક્ષ કરે છે

‘ઍક જગતમાં આડંબર ને દંભ છલોછલ,

‘હું’ની સાથે હાથ મિલાવે જાણ જરા તું.’

આ શેર આજના સમાજનું દર્પણ છે. લોકોમાં દેખાવ, દંભ અને અહંકાર વધી ગયો છે. ‘હું’ શબ્દ અહંકારનું પ્રતીક છે. માણસ પોતાની જાતને સર્વશ્રેષ્ઠ માને છે અને આડંબરભર્યું જીવન જીવવા પ્રયત્ન કરે છે. કવિ અહીં સમજાવે છે કે અહંકાર માણસને સાચા સંબંધો અને માનવતાથી દૂર લઈ જાય છે. આજના સમયમાં આ શેર ખૂબ પ્રાસંગિક લાગે છે, કારણ કે લોકો માનવીય મૂલ્યો કરતાં દેખાવને વધુ મહત્વ આપે છે.

ગઝલના અંતિમ શેરમાં કવિ કર્મ અને સંબંધોની મહત્તા રજૂ કરે છેં

કર્મ થકી સૌ મિત્રોનો સથવારો મળ્યો,

સંબંધો ઍ સાથ નિભાવે જાણ જરા તું.

આ શેર ગઝલનો સાર કહી શકાય. માણસને સારા સંબંધો તેના સારા કર્મોથી મળે છે. માત્ર બોલવાથી નહીં, પરંતુ સારા વર્તન અને સદ્કર્મોથી જ લોકોનો પ્રેમ અને સાથ મળે છે. જીવનમાં સંપત્તિ કે આડંબર કરતાં સાચા સંબંધો વધુ મહત્વના છે. મુશ્કેલ સમયમાં સંબંધો જ માણસને સહારો આપે છે. કવિ અહીં કર્મયોગ અને માનવતાનો સંદેશ આપે છે.

ગઝલની ભાષા સરળ છતાં અસરકારક છે. કવિઍ અતિશય અલંકારિક ભાષાનો ઉપયોગ કર્યા વગર સીધા હૃદયને સ્પર્શે તેવી અભિવ્યક્તિ આપી છે. દરેક શેરમાં જીવનનો કોઈ ને કોઈ તત્ત્વચિંતન સમાયેલું છે. ‘જાણ જરા તું’ રદીફ ગઝલમાં ચેતવણી અને માર્ગદર્શનનો ભાવ વધારે છે. ગઝલ વાંચતાં ઍવું લાગે છે કે કોઈ અનુભવી વ્યક્તિ જીવનના પાઠ સમજાવી રહી હોય.

કવિઍ પ્રતીકોનો સુંદર ઉપયોગ કર્યો છે. ‘દિપક’, ‘અંધારી રાત’, ‘શ્વાસોની દોરી’, ‘હું’ વગેરે શબ્દો ગઝલને વધુ ગહન બનાવે છે. ગઝલમાં આધ્યાત્મિકતા અને જીવનદર્શન બંનેનો સુમેળ જોવા મળે છે.

આ ગઝલનો મુખ્ય સંદેશ ઍ છે કે જીવન અનિડ્ઢિત છે, તેથી અહંકાર છોડીને સારા કર્મો અને સંબંધોને મહત્વ આપવું જોઈઍ. દુઃખો સામે હિંમત રાખવી અને આશાનો દીપક પ્રગટાવવો જોઈઍ. સાચી માનવતા અને સદ્કર્મો જ જીવનને સુંદર બનાવે છે.

આ રીતે ભારતી કાંતિલાલ ગડાની આ ગઝલ જીવનના અનુભવોને સરળ ભાષામાં વ્યક્ત કરતી અસરકારક અને વિચારપ્રેરક રચના બની છે. ગઝલ માત્ર વાંચવા માટે નથી, પરંતુ જીવનમાં ઉતારવા જેવી છે.